Artikel 835 van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering regelt twee afzonderlijke procedures in kort geding bij de tribunal judiciaire: het conservatoire kort geding (lid 1) en het kort geding tot toekenning van een voorschot of tot nakoming (lid 2). Voor beide procedures gelden verschillende voorwaarden en ze beschermen niet dezelfde belangen. Inzicht in de onderlinge verhouding voorkomt dat u een ongeschikte rechtsgrond kiest, een van de veelvoorkomende redenen waarom vorderingen in civiele kortgedingprocedures worden afgewezen.
Bevoegdheid om een kort geding aan te spannen: een vaak onderschatte voorwaarde
Voordat de voorzieningenrechter de spoedeisendheid of de gegrondheid van een vordering onderzoekt, moet hij nagaan of de eiser bevoegd is om de procedure aan te spannen. Deze eis, die voortvloeit uit artikel 31 van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering, geldt ook volledig in kort geding.
De Cour de cassation heeft dit op 19 september 2024 (derde civiele kamer) nog eens bevestigd: de voorzieningenrechter moet uitspraak doen over het ontbreken van procesbevoegdheid, ook als het geschilpunt ernstig is. Het verweer dat de vordering niet-ontvankelijk is, kan niet terzijde worden geschoven met het argument dat het een kwestie betreft die bij de bodemrechter thuishoort.
Een arrest van 23 januari 2025 (derde civiele kamer) illustreert dit onderscheid. Een huurder vorderde in kort geding dat een doorgang die bij het gehuurde perceel hoorde, weer toegankelijk zou worden gemaakt. De Cour de cassation erkende zijn bevoegdheid om een kennelijk onrechtmatige verstoring aan te voeren die verband hield met de blokkering van de toegang, maar oordeelde dat hij niet bevoegd was om het bestaan van de erfdienstbaarheid zelf te laten vaststellen. Dat is een kwestie voor de bodemrechter.
Bij de beoordeling van de procesbevoegdheid in kort geding op grond van artikel 835 van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering en de voorwaarden daarvan moet dus nauwkeurig onderscheid worden gemaakt tussen wat de eiser vordert: een voorlopige conservatoire maatregel of de erkenning van een materieel recht.
Conservatoir kort geding op grond van artikel 835 lid 1: onrechtmatige verstoring en dreigende schade
Op grond van het eerste lid van artikel 835 kan de rechter conservatoire maatregelen of maatregelen tot herstel van de oorspronkelijke toestand opleggen in twee gevallen: om dreigende schade te voorkomen of om een kennelijk onrechtmatige verstoring te beëindigen. Spoedeisendheid in de zin van artikel 834 is hiervoor niet vereist.
Kennelijk onrechtmatige verstoring: wat de recente rechtspraak verduidelijkt
Het woord ‘kennelijk’ betekent dat de onrechtmatigheid evident moet zijn, zonder dat een diepgaand onderzoek naar de grond van de zaak nodig is. De rechter beslecht het geschil niet, maar stelt een flagrante inbreuk op een recht of rechtsregel vast.
De Cour de cassation heeft dit begrip uitgebreid naar geschillen over digitale media. Op 10 juli 2024 oordeelde de eerste civiele kamer dat het verspreiden van beelden die zonder toestemming in privéruimten zijn opgenomen, een kennelijk onrechtmatige verstoring vormt, ook als de maker van de opnamen niet is geïdentificeerd en niet vaststaat dat er fysiek is binnengedrongen. Voordat de rechter de verspreiding verbood, woog hij het recht op informatie af tegen het algemeen belang bij het debat.
Deze uitspraak bevestigt dat het conservatoire kort geding op grond van artikel 835 lid 1 ook geschikt is voor inbreuken online, waar snel ingrijpen bepalend is voor de effectiviteit van de maatregel.
Dreigende schade: een dreiging die zich nog niet heeft verwezenlijkt
Dreigende schade verschilt qua tijdstip van een onrechtmatige verstoring. De schade heeft zich nog niet voorgedaan, maar de kans dat zij zich binnenkort voordoet is voldoende groot om preventief ingrijpen te rechtvaardigen. De eiser moet concrete feiten aanvoeren die de schade aannemelijk maken; een louter hypothetische vrees volstaat niet.
- Een kennelijk onrechtmatige verstoring betreft een actuele en evidente inbreuk op een recht, die zonder onderzoek naar de grond van de zaak kan worden vastgesteld.
- Dreigende schade betreft een toekomstige maar concrete dreiging die preventieve maatregelen rechtvaardigt.
- In beide gevallen kan de rechter ingrijpen, ook als er een ernstig geschil bestaat over het materiële recht. Dat onderscheidt lid 1 van artikel 834.
Kort geding tot toekenning van een voorschot op grond van artikel 835 lid 2: de verplichting mag niet ernstig worden betwist
Het tweede lid van artikel 835 geeft de rechter de bevoegdheid om een schuldeiser een voorschot toe te kennen of de nakoming van een verplichting te bevelen, mits die verplichting niet ernstig wordt betwist. Dit mechanisme verschilt wezenlijk van dat in het eerste lid.
De rechter hoeft hier geen verstoring of schade vast te stellen. Hij beoordeelt of de verplichting evident is. Een onbetaalde factuur met een ondertekende bestelbon en een onbeantwoorde ingebrekestelling is een klassiek voorbeeld van een verplichting die niet ernstig wordt betwist.
De grens ligt in het begrip ‘ernstige betwisting’ zelf. Als de verweerder inhoudelijke argumenten aanvoert die niet lichtvaardig of uitsluitend bedoeld zijn om de procedure te vertragen, moet de voorzieningenrechter zich onbevoegd verklaren en de zaak naar de bodemrechter verwijzen. De beoordeling van deze grens hangt af van de omstandigheden: elke rechterlijke instantie beoordeelt de geloofwaardigheid van de aangevoerde verweren aan de hand van de overgelegde stukken.
De verhouding tussen de artikelen 834 en 835 van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering: welke rechtsgrond kiest u?
Artikel 834 stelt spoedeisendheid en het ontbreken van een ernstige betwisting als voorwaarden voor optreden door de voorzieningenrechter. Voor artikel 835 lid 1 is spoedeisendheid niet vereist en kan de rechter ook ingrijpen als er een ernstige betwisting bestaat, mits sprake is van een kennelijk onrechtmatige verstoring of dreigende schade.
- Artikel 834: spoedeisendheid vereist; een ernstige betwisting is niet toegestaan.
- Artikel 835 lid 1: spoedeisendheid niet vereist en een ernstige betwisting is niet van invloed, maar een onrechtmatige verstoring of dreigende schade moet worden aangetoond.
- Artikel 835 lid 2: spoedeisendheid of een verstoring is niet vereist, maar de verplichting mag niet ernstig worden betwist.
- Artikel 145 (hier niet behandeld): een onderzoeksmaatregel vóór een rechtszaak, met een afzonderlijk bewijsrechtelijk doel.
De keuze van de rechtsgrond bepaalt de bewijslast en het soort maatregel dat kan worden verkregen. Als een eiser zich op artikel 834 beroept terwijl de wederpartij een ernstige betwisting aanvoert, wordt de vordering afgewezen, zelfs als aan de voorwaarden van artikel 835 lid 1 was voldaan. De gekozen rechtsgrond bepaalt rechtstreeks wat er met de vordering in kort geding gebeurt.
De uitspraak in kort geding is voorlopig en beslecht de grond van het geschil niet. Zij heeft geen gezag van gewijsde in de hoofdzaak. Dat betekent dat partijen de bodemrechter nog steeds kunnen verzoeken om een definitieve uitspraak. Door het voorlopige karakter kan de voorzieningenrechter snel uitspraak doen, zonder gebonden te zijn aan de juridische complexiteit van de zaak.
